Kiş Alban məbədi: Minilliklərin şahidi olan tarixi irs
Şəkinin Kiş kəndində yerləşən Kiş Alban məbədi Azərbaycanın qədim tarixini, memarlıq ənənələrini və dini-mədəni irsini özündə yaşadan mühüm tarixi abidələrdən biridir. Əsrlərin izlərini qoruyub saxlayan məbəd bu gün həm yerli, həm də xarici turistlərin maraq göstərdiyi tarixi məkanlar sırasındadır.
2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında Kiş Tarix-Memarlıq Qoruğunu bilet alaraq 40 278 turist ziyarət edib. Onların 21 615 nəfəri yerli turistlər olub ki, bu da ümumi sayın 53,66 faizini təşkil edir. Xarici turistlərin sayı isə 18 663 nəfər, yaxud 46,34 faiz olub. Bundan əlavə, 9 066 nəfər məbədi ödənişsiz ziyarət edib.
Qədim tarix və dini ənənələr
Kiş Alban məbədi Qafqaz Albaniyasının xristianlıq tarixi ilə əlaqələndirilir. Dini rəvayətə görə, İsa Məsihin həvarilərindən biri olan Müqəddəs Yelisey bu ərazidə xristianlığı təbliğ edib və burada qədim kilsənin əsasını qoyub. Bununla belə, rəvayət və tarixi faktları fərqləndirmək, məbədin keçmişini arxeoloji araşdırmalar əsasında qiymətləndirmək vacibdir.
2000–2003-cü illərdə Azərbaycan və Norveç mütəxəssislərinin iştirakı ilə aparılan arxeoloji tədqiqatlar ərazinin qədim tarixini öyrənmək baxımından mühüm nəticələr ortaya qoyub. Burada e.ə. III minilliyə aid dini ayinlərlə əlaqələndirilən izlər aşkarlanıb. Bu tapıntılar ərazidə qədim dövrlərdən insan fəaliyyətinin olduğunu göstərsə də, mövcud məbəd binasının həmin dövrdə tikildiyini təsdiqləmir. Tikilinin əsas memarlıq quruluşu orta əsrlərə, təxminən XII əsrə aid edilir.
Daşlarda qorunan memarlıq
Yerli daş materiallarından inşa edilən məbəd sadə, lakin özünəməxsus memarlıq quruluşu ilə seçilir. Tikilinin daş hörgüsü, günbəzli kompozisiyası və ibadət məkanının planlaşdırılması orta əsr dini memarlığının xüsusiyyətlərini əks etdirir.
Məbədin bərpası və qorunması istiqamətində aparılan işlər onun gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. 2001-ci ildə başlanan layihə çərçivəsində görülən işlərdən sonra abidə 2003-cü ilin sentyabrında ziyarətçilərin üzünə açılıb.
Turistlərin diqqət mərkəzində
Kiş məbədinə maraq yalnız onun dini tarixi ilə məhdudlaşmır. Abidə Şəkinin turizm marşrutlarında mühüm yer tutur və bölgənin mədəni irsi ilə tanış olmaq istəyən ziyarətçilər üçün cəlbedici istiqamət hesab edilir.
İlin ilk doqquz ayında qeydə alınan ödənişli ziyarətlərin sayı, eləcə də məbədi ödənişsiz görənlərin göstəricisi bu tarixi məkanın geniş auditoriya tərəfindən ziyarət olunduğunu göstərir. Xarici turistlərin ümumi ödənişli ziyarətçilərin 46,34 faizini təşkil etməsi isə abidənin beynəlxalq turizm baxımından da əhəmiyyətini ortaya qoyur.
Kiş Alban məbədi bu gün yalnız keçmişin yadigarı deyil, həm də Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinin tanıdılması üçün mühüm məkandır. Onun qorunması, elmi əsaslarla öyrənilməsi və turistlərə düzgün təqdim olunması həm milli yaddaşın yaşadılması, həm də ölkənin mədəni turizm potensialının inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
